تعریف بیماری بوتولیسم
بوتولیسم را بسیاری از متخصصان به عنوان بیماری در نظر نمیگیرند، بلکه نوعی مسمومیت ناشی از نوروتوکسین بوتولینوم محسوب میکنند. این عارضه گرچه نادر است، اما بسیار مهم و فلجکننده بوده و توسط سمّ تولیدشده از باکتری Clostridium botulinum و برخی سوشهای C. baratii و C. butyricum ایجاد میشود. بوتولیسم اساساً یک پدیده غذایی–خاکی است و در سالهای خشکسالی بهعنوان یکی از چهار عارضه مهم در دام مطرح میشود.
بوتولیسم یک بیماری مشترک انسان و دام نیست، اما الگوی بالینی مشابهی در هر دو مشاهده میشود. این عارضه در سه شکل اصلی بروز میکند:
- بوتولیسم غذایی: ورود توکسین آماده در مواد غذایی.
- بوتولیسم زخم: آلودگی زخم به باکتری و تولید توکسین در بدن.
- بوتولیسم اطفال: رشد اسپور در روده نوزاد و تولید سم.
تمامی اشکال بوتولیسم میتوانند کشنده باشند و به دلیل ریشه غذایی–خاکی، برای بسیاری از موجودات حساس خطرساز هستند.
عامل بیماری
عامل بوتولیسم، باکتری کلستریدیوم بوتولینوم است که اسپورهای مقاوم آن سالها در خاک و بقایای آلی زنده میمانند. این باکتری گرممثبت، بیهوازی و اسپورساز است. تاکنون هفت نوع توکسین A تا G شناسایی شده است.
شیوع بیماری در جهان
بوتولیسم در اغلب کشورها گزارش میشود. بهعنوان نمونه، در آمریکا سالانه بهطور متوسط حدود ۱۱۰ مورد ثبت میشود که ۲۵٪ از مواد غذایی، ۷۲٪ در اطفال و مابقی از طریق زخم است. غذاهای کنسروی بزرگترین منبع بوتولیسم غذایی هستند. موارد بوتولیسم زخم در سالهای اخیر با افزایش تزریق مواد مخدر روند صعودی داشته است.
شیوع در ایران
آمار قابل اتکایی درباره شیوع بوتولیسم انسانی در ایران موجود نیست، اما در دامها با توجه به خشکسالیهای مکرر، سوءتغذیه و کمبود مواد معدنی، این عارضه بالقوه خطرناک است. در سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۸۷ وقوع نسبتاً گسترده بوتولیسم در جمعیت گاو و گوسفند استان بوشهر گزارش شد که با اقدامات دامپزشکی مهار گردید.
عوامل مستعدکننده (Predisposing factors)
1.خشکسالی و افزایش رفتار گندخواری (Pica)
در نتیجه کمبود شدید مواد مغذی، دامها به اشکال مختلف گندخواری دچار میشوند:
- استخوانخواری (Osteophagia) و مصرف استخوانهای قدیمی
- لاشهخواری (لاشه الاغ و حتی دامهای نشخوارکننده)
- موشخواری (اغلب موش مرده) که سبب کانیبالیسم و آلودگی به کلستریدیا میشود
2.سوءتغذیه شدید
کمبود پروتئین، انرژی، کلسیم، فسفر و کبالت زمینه را برای بروز بوتولیسم فراهم میکند.
3.فشار بیش از حد دام بر مرتع
بر اساس استانداردهای بینالمللی، هر هکتار مرتع درجه ۱ و ۲ باید تنها برای سه واحد دامی طی ۳–۴ ماه مورد استفاده قرار گیرد. عدم رعایت این نسبت احتمال بروز بیماری را افزایش میدهد.
4.عوامل فرهنگی و اقتصادی
- آشنا نبودن دامداران با تغذیه صحیح
- عدم توجه به دفن بهداشتی لاشهها
- اعتقاد غلط به بینیازی دام از نمک و مکملهای معدنی
- رها شدن لاشهها در محیط و افزایش مصرف آنها توسط دامها میشود.
علائم بالینی در دامها
- ترشح بزاق ناشی از فلج عضلات حلق
- زمینگیری اغلب فلجی اندامهای خلفی
- فلجی زبان که از دهان خارج باقی میماند (علامت پاتوگنومونیک)
- مدت بیماری از مرگ ناگهانی تا ۴۸ ساعت متغیر است
- یبوست و باقیماندن محتویات در دستگاه گوارش
- اختلال تنفسی ناشی از فلج عضلات صاف
- عدم وجود تب
- بروز بیشتر در نشخوارکنندگان سالم و پرخوراک، بهویژه گوسفند
یافتههای کالبدگشایی
گاهی هیچ ضایعه بارزی مشاهده نمیشود، اما در برخی موارد:
- پرخونی لپتومننژ
- لختههای کوچک خون در بطن چهارم
- پرخونی رودهها
- خونریزیهای سوزنی در دهلیز قلب در هیستوپاتولوژی گاهی آنسفالیت محدود گزارش میشود.
تشخیص
تشخیص بر اساس:
- علائم بالینی
- یافتههای همهگیرشناسی
- کالبدگشایی و هیستوپاتولوژی
ابتدا باید هاری رد شود. تشخیص قطعی سم کلستریدیوم بوتولینوم در بافتها دشوار است و در تعداد محدودی از کشورها امکانپذیر میباشد.
راهکارهای پیشگیری و کنترل
- ایجاد تست الایزا برای پایش توکسینهای B، C و D در کشور
- واکسیناسیون (تنها راه مؤثر پیشگیری) با تولید داخلی یا وارداتی
- تأمین و ارسال مکملهای ویتامینی، معدنی و اسیدهای آمینه به مناطق کمبرخوردار
- تهیه و توزیع علوفه مناسب برای اصلاح تغذیه
- آموزش دامداران درباره تغذیه، دفن بهداشتی لاشهها و روشهای پیشگیری
درمان اختصاصی وجود ندارد؛ تغییر جیره، مصرف ملینها و درمانهای حمایتی در مراحل اولیه مفید هستند.
