پروپیونات کلسیم نمکی است از اسید پروپیونیک و کلسیم که به دلیل خواص ضد قارچ و ضد میکروبی در خوراک دام و طیور استفاده می شود و به عنوان افزودنی خوراکی شناخته می شود. یکی از کاربردهای مهم آن در بهبود کیفیت و پایداری خوراک است که می تواند از رشد کپک ها و میکروارگانیسم های مضر جلوگیری کند.
- کاهش مصرف خوراک و کنترل وزن
در مرغان مادر گوشتی که معمولا به دلیل مشکلات اضافه وزن و کاهش عملکرد تولیدی تحت محدودیت جیره غذایی هستند، پروپیونات کلسیم به عنوان سرکوب کننده اشتها نیز معرفی شده است. مطالعات نشان می دهد که افزودن پروپیونات کلسیم می تواند سبب کاهش مصرف اختیاری خوراک در مرغ های مولد شود. هر چند که مکانیسم دقیق آن ممکن است به دلیل تلخ بودن طعم یا مشکلات گوارشی باشد. این ویژگی به مدیریت بهتر وزن بدن، جلوگیری از اضافه وزن و حفظ وضعیت مطلوب بدنی مولدها کمک می کند که در نهایت به بهبود باروری و تولید تخم مرغ های بارور منجر می شود.
مطالعات دیگری نیز بر اثر سرکوب کنندگی اشتها تاکید می کنند. اگرچه بهبود وضعیت رفاهی باید در طراحی جیره مد نظر قرار گیرد.
- اثر ضد قارچی و بهبود کیفیت خوراک
پروپیونات کلسیم به دلیل خاصیت ضد قارچ و بهبود پایداری خوراک می تواند:
- رشد کپک ها و قارچ ها را در خوراک کاهش دهد.
- تولید مایکوتوکسین های مضر را کاهش داده و به بهداشت خوراک کمک کند.
- افزایش دوام فیزیکی خوراک و جلوگیری از فساد آن را در پی دارد. این اثرات باعث حفظ ارزش تغذیه-ای خوراک و بهبود سلامت عمومی طیور می شود.
این مزایا در مرغ مادر گوشتی که نیازمند جیره ای سالم و با کیفیت بالا برای تولید پایدار تخم مرغ و افزایش عمر تولید هستند، بسیار با اهمیت است.
- کنترل میکروبی خوراک
پروپیونات کلسیم می تواند با تغییر pH و مهار رشد قارچ ها و باکتری های مضر در خوراک باعث افزایش کیفیت جیره، کاهش میکروارگانیسم های بیماری زا و جلوگیری از فساد خوراک شود که در نهایت به سلامت گوارشی طیور کمک می کند.
- نکات مورد احتیاط
- پروپیونات کلسیم می تواند ناراحتی گوارشی یا کاهش اشتها در پرندگان ایجاد کند و بنابراین باید در سطوح مصرف مناسب و بر اساس نیاز جیره ای طیور تعیین شود.
- همچنین اثرات مستقیم آن بر تولید مثل و ظرفیت تخم گذاری مولدها نیازمند تحقیقات بیشتر و داده های دقیق تر است.
- ترجیحا پروپیونات کلسیم پوشش دار استفاده شود.
- مصرف مداوم در دوره تولید توصیه می شود، نه مقطعی
- نقش پروپیونات کلسیم در فرمولاسیون توکسین بایندرها
برخلاف بایندرهای عمومی (بنتونیت، زئولیت، دیواره سلولی مخمر) پروپیونات کلسیم یک توکسین بایندر مستقیم نیست. بلکه نقش آن غیر مستقیم، مکمل و تقویتی است. به همین دلیل در فرمولاسیون های مدرن توکسین بایندرها به عنوان (Component Functional Support) استفاده می شود.
- کاهش تولید توکسین: پروپیونات کلسیم با خاصیت ضد قارچی قوی باعث مهار رشد قارچ هایی مانند:
- Aspergillus flavus
- Aspergillus parasiticus
- Penicillium spp.
- Fusarium spp.
می شود که اصلی ترین تولید کنندگان آفلاتوکسین، اکراتوکسین و فومونیزین هستند. بنابراین، پروپیونیک کلسیم در توکسین بایندرها نقش کاهش منبع تولید سم را ایفا می کند، نه جذب سم تولید شده.
- افزایش اثر بخشی بایندرهای معدنی و آلی
پروپیونات کلسیم از طریق:
- کاهش بار قارچی خوراک
- کاهش رطوبت فعال (Water Activity)
- پایداری خوراک در انبار
باعث می شود بایندرهای اصلی در شرایط بهینه تری عمل کنند. در نتیجه سبب:
- کاهش فشار توکسینی اولیه
- نیاز کمتر به دوزهای بالای بنتونیت که ممکن است مواد مغذی را جذب کند.
- حمایت از سلامت روده
مایکوتوکسین ها باعث:
- تخریب پرزهای روده
- افزایش نفوذ پذیری روده
- تضعیف سیستم ایمنی
پروپیونات کلسیم با خاصیت اسید آلی سبب:
- کاهشpH روده
- مهار باکتری های فرصت طلب
- حمایت از فلور میکروبی مفید دستگاه گوارش
می تواند شدت آسیب های ناشی از مایکوتوکسین ها را کاهش دهد.
پروپیونات کلسیم در توکسین بایندرهای مخصوص مرغ مادر کمک می کند به:
- کاهش ریسک آلودگی خوراک در دوره ذخیره سازی
- حفاظت غیر مستقیم از عملکرد تولید مثلی
- کاهش انتقال اثرات منفی توکسین به تخم مرغ
دوز رایج در ترکیب خوراک
- 2 تا 0.5 % در خوراک
- 2 تا 5 کیلوگرم در هر تن خوراک (بسته به رطوبت، شرایط انبار و ریسک قارچی)
مصرف بیش از حد ممکن است باعث کاهش خوش خوراکی شود، به ویژه در مرغ مادر
- بنابراین با توجه به دوز مصرفی موثر که 0.2 تا 0.5 % خوراک عنوان گردیده است، این میزان در توکسین بایندر نمی گنجد و بهتر است در جیره اضافه گردد.
- در صورت استفاده در توکسین بایندر نیز، می توان از 10 % پروپیونات کلسیم (ترجیحا گرانول یا پوشش دار) استفاده کرد.
جمع بندی
- مرغان مادر گوشتی پاسخ اجتنابی نسبت به پروپیونات کلسیم داشتند و به نظر می رسد که این ترکیب باعث کاهش تمایل به مصرف خوراک می شود.
- کاهش مصرف خوراک نامطلوب و مدیریت وزن مولدها می تواند به بهبود وضعیت بدن و عملکرد تولیدی کمک کند.
- افزودن پروپیونات کلسیم به خوراک طیور در شرایط نگهداری باعث کاهش رشد قارچ ها و کاهش تولید آفلاتوکسین ها می شود. این امر می تواند به سلامت بهتر دستگاه گوارش و بهبود عملکرد جیره غذایی کمک کند.
- پتانسیل افزایش دوام ذخیره سازی خوراک و کاهش خطرات ناشی از آلودگی میکروبی در طول دوره نگهداری خوراک طیور
- اسیدهای آلی می توانند به بهبود هضم و جذب مواد مغذی، بهبود ضریب تبدیل غذایی و کاهش رشد باکتری های بیماری زا کمک کنند.
- پروپیونات در فرم نمکی پروپیونات کلسیم به عنوان افزودنی برای بهبود کیفیت خوراک و سلامت روده مورد استفاده قرار می گیرد.
تهیه و تدوین: واحد تحقیق و توسعه زنجیره تولیدی دام و طیور دشت کیمیامنابع:
- Arrazola and S. Torrey. 2019. Conditioned place avoidance using encapsulated calcium propionate as an appetite suppressant for broiler breeders. 14(7). DOI:10.1371/journal.pone.0206271.
- S Alam et al. 2014. Water availability and calcium propionate affect fungal population and aflatoxins production in broiler finisher feed during storage. Food Additives & Contaminants: Part A.
- S K Paul et al. 2007. Effect of Organic Acid Salt on the Performance and Gut Health of Broiler Chicken. Poultry Science 44(4):389-395. http://www.tandfonline.com/loi/tfac20.
- V Gerzilov and P Hristakieva. 2025. Organic acids supplementation in poultry nutrition: a review. Open Vet J. 2025 Aug 31;15(8):3448–3458. doi: 10.5455/OVJ.2025.v15.i8.8.
